tarih

Yahudiler, Yunanlar, Romalılar, Hıristiyanlar ve Müslümanlar Tarihin Başlangıcına Hangi Olayı Alırlar?

1912 tarihinde basılmış İstanbul’da, 1913 tarihli Salname, “Nevşehirlilerin ‘Papa Georgios’ Cemiyeti” tarafından basılmıştır. “Anadolulu Rumlarına mahsus ilmi, edebi ve fenni musavver Salname”nin başlığı, “Mikrasiatikon İmerologion o Astır” şeklinde verilmiştir. Yunan harfli Türkçe olarak yayınlanmış bu eserin içinde çeşitli yazılar, tablolar ve resimler bulunmaktadır. Bir süredir Herkes Dergisi’nde bu salnamede yer alan “Vakt-u-zeman ve Tarih” isimli yazıyı aktarıyoruz. “Vakit, Zaman ve Tarih” olarak çevire bileceğimiz başlıklı bu yazı bazı bölümlerden oluşmaktadır. Bu bölümler ‘gün’, ‘hafta’, ‘ay’, ‘sene’ ve ‘tarih’ olup, biz aşağıda ‘tarih’ bölümünün aktarımını(/çevirisini) vereceğiz. ‘Tarih’ bölümünün çevirisi ile de çalışmamız sona ermektedir.  Kelimelerin anlamları, kelimenin yanında kapalı parantez [] içinde verilmeye çalışılmıştır. [1] ise metin içerisinde, metnin yazarı tarafından verilen dipnotla işaret eder ve bu dipnotlar yazının en aşağısında verilmiştir. “Vakt-u-zeman ve Tarih” metninin sonunda yer alan filozof sözleri de aktarılarak verilmiştir.

Tarih

Senenin hesap olunmasına, ölçülmesine bir “ahad”(monas), bir tahsis olunduktan sonra, bu ölçü, bu mikyas[ölçek] ile mukayese edilmek, geçmiş ile gelecek zaman için bir mebde[başlangıç] ittihaz olunmak üzere[alarak], bir de “tarih” bulunmak icap ederdi[gereklidir]. Böyle bir tarihi muhtelif milletler muhtelif vukuatlar ile[olaylarla], yani ya mezhebi, ya siyasi yahod tarihi mühim vukuatlar ile tayin ve tahsis etmiştirler. Mesela: Yahudiler dünyanın yaratılmasından (Hristos’tan evvel 3761 senesinden kendilerince), Mısırdan huruçları(1530 p. h.)[1] [çıkmaları] senesinden, Solomon ibadethanesi inşası ve saire senelerinden tarih başlamıştırlar. Romalılar Roma’nın inşasından (753 p.h.), Hellenoslar Kekroph’un virudinden? (1582 p. h.), Troya’nın(eski Çanak kale) istilasından, lakin en sonra, 4 senede bir kere icra olunan Olympiakoi agones(Olympia güreşleri) tesisinden(776 p.h.), Hristiyanlar Iesus Hristos’un tevellüdünden[İsa’nın doğumundan] ve İslamlar Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicretinden(622 m. h.) itibar ve hesap ederler.

Hristiyanların tarihi sonradan, 532 senesinde Dyonisos namına bir Rahip tarafından icat olunmuş, ve Dionysios tarihi denmiş, ve daha sonra istimal[kabul] olunmaya başlamıştır. `Ανοτολικη `Εκκλησια [Anadolu Kilisesi] 17nci asrın evveline kadar dünyanın yaratılmasından tarih tutardı, ve Hristos’un tevellüdünden[İsa’nın doğumundan] 5508 sene hesap ederdi, ve sene başını Σεπεμβριοσ[Eylülün] birinci gününden itibar ederdi, ve bu tarihe “Vyzantini Kronologia”[Bizans Kronolojisi] denirdi. Bu tarih 1623 senesinde Πατριαρχισ Κυριλλοσ λουκαρισ [Patrik Cyrillos Lukaris] zamanında iptal olunup Hristos’un tevellüdünden başlayan tarih kabul olundu.

Bu tarihten başka, `Εκκλησια [Kilise], öteden beri bir de `Ιντιτιων [Indiktion] hesabınca tarih kullanırdı. Bu `Ιντιτιων tarihi, 312 senesi 7)vrios 1ınden başlamak üzere, Μεγασ Κωνσταντινοσ [Büyük Konstantinos] tarafından tahsis olunmuştur ve bu da resmi vergi tarh-u-tashihine[vergi tahsis tarihine] dair evvelinden cari olan Romalıların nizamatından[kanunundan] ileri gelmiştir. Nizamat-ı Mezkur[adı geçen kanun] ahkamında[hükümlerinde] yeni vergi tarihi 15 senede bir icra olunup, buna latince “indikto” yani tarh(επινεμησισ) denirdi. Ve çünkü bir Indiktion devresi 15 seneden ibarettir ve birinci devre 312 senesinde başlamıştır ve bu 312’ye 3 daha zam ile hâsıl olan 315 rakamı 15 ile kusursuz olarak tamam darp[δαρπ] olunabiliyor, şu halde, Hristos’tan sonraki bir seneni Indiktion hesabınca kaçıncı sene ad edileceğini bulmak için şöyle bir hesap yaparız: İstediğimiz seneye 3 rakamını zam ettikten sonra, yekunu[toplamı] 15 ile taksim ederiz[böleriz] ve bu hesaptan çıkan harici kısmet[pay] (πηλικον) Hristos’tan o seneye kadar geçmiş Indiktion devrelerinin miktarını ve artan(υπολοιπον) son Indiktionun kaçıncı senesi olduğunu gösterir. Mesela: işbu 1913 senesine 3 zammı ile 1916’ıyı, ve bunu 15 ile taksimden 127’yi harici kısmet[dış payı] olarak ve 11’i artmış olarak buluruz, ki Hristos’tan 1913 senesine kadar 127 Indiktion devresi gitmiş, ve bu sene 127’inci Indiktionun 11’inci senesi (yahud Megas Konstantinos indiktion senesinden 106’ncı Indiktionun 14’ınci senesi)dir demektir.

`Εκκλησια[Kilise], Hristos’un tevellüdünden[İsa’nın doğumundan] başlayan tarih senesini, Ianuarios 1’den itibar ederek kullanılır ve evrak-ı resmiyesinde 7)vrios 1’den başlamak üzere Indiktion tarihinde kullanılır.

AHVAL-İ HÜKEMA (Filozof/Bilge halleri)

– Acele ile iyi iş görmek ikisi bir arada olmaz. (Tales)
– Yabancı ademe sadaka için müracaat et, tanıdık ademe uyud itsun[etsin] ve akrabaya hiçbir şey itsun muvaffak olacaksın.
– Dost idinmek kolay ise, düşman idinmek daha kolaydır.
– Faziletin taktir olunmadığı yerde kötülük yüz bulur.

Metnin Dipnotu

[1] İhtisara[kısaltmaya] rivayet etme üzere, Imerologionumuzda[takvimizde] tarih bahsinde, al-el-ıtlak[alelıtlak: genel olarak] kabul olunmuş usul ittihaz[kabul] edilecektir. Şöyle ki: Hristos’tan evvel için P. H. (=pro Hristu), Hristos’tan sonra için M. H.(=meta Hriston) hurufları[harfleri] yazılacaktır. M. H. A.