sene

1912 tarihli bir metinde ‘sene’ ve ‘takvim’

1912 tarihinde basılmış İstanbul’da, 1913 tarihli Salname, “Nevşehirlilerin ‘Papa Georgios’ Cemiyeti” tarafından basılmıştır. “Anadolulu Rumlarına mahsus ilmi, edebi ve fenni musavver Salname”nin başlığı, “Mikrasiatikon İmerologion o Astır” şeklinde verilmiştir.  Yunan harfli Türkçe olarak yayınlanmış bu eserin içinde çeşitli yazılar, tablolar ve resimler bulunmaktadır. Bir süredir Herkes Dergisi’nde bu salnamede yer alan “Vakt-u-zeman ve Tarih” isimli yazıyı aktarıyoruz. “Vakit, Zaman ve Tarih” olarak çevire bileceğimiz başlıklı bu yazı bazı bölümlerden oluşmaktadır. Bu bölümler ‘gün’, ‘hafta’, ‘ay’, ‘sene’ ve ‘tarih’ olup, biz aşağıda ‘sene’ bölümünün aktarımını(/çevirisini) vereceğiz. Bazı kelimeler sadeleştirilmekle beraber, birçok kelimenin anlamı, kelimenin yanında kapalı parantez [] içinde verilmeye çalışılmıştır. [1] ve [2] ise metin içerisinde, metnin yazarı tarafından verilen dipnotlara işaret eder ve bu dipnotlar yazının en aşağısında verilmiştir.

Güneş Saati, İstanbul Arkeoloji Müzesi, Fotoğraf: Yasin Çetin

Sene

Yerin güneş etrafında bir defa devr etmesinden, dönmesinden hasıl olan günlerden ibarettir. Bu devr tamamı 365 gün, 5 saat, 48 dakika, 47 saniye ve 5 saliseden ibarettir. Bu sene erbab-ı fenni heyete[astronomi] mahsus “şemsi”[güneş] senedir. Kabul edilen bir sene daha vardır, ki bu “kameri”[ay] namı ile 29 yahod 30 günü şamil 12 aydan, yani ceman[toplam] 354 günden ibaret olan senedir.
Eski kavimler “kameri” seneyi kullanırlardı, fakat daima “şemsi” seneyi esas kabul ederlerdi. Ve “kameri” seneyi “şemsi” seneye uygun getirmek için, bazısı senenin nihayetine fevk-el-ade[fevkâlade] günler ilave ederlerdi; bazısı da “kameri” senelerden bir miktar sene alarak, eklenen (Emvolimon) aylar sureti ile aynı miktarda “kameri” senelere zamm ve böylece eşitliği bulurlardı.

Muhtelif milletler tarafından bu iki seneleri yekdiğerine uydurmak için çok teşebbüsler olmuş ise de neticesiz kalmıştır. Eski Mısırlılar, ve Iulios Kaysar zamanına kadar Romalılar, safi olarak “şemsi” seneyi kullanırlardı; bu sene 12 aydan ibaret 365 gün olup, anca sene nihayetine “munzam günler”[eklenen günler] namı ile 5 gün zamm ederlerdi. Hâlbuki sene yine yanlıştı. Çünkü bu hesap ile yapılan sene her sene takriben 6 saat gayp ediyordu, yani geri kalıyordu; bu halin devamından ise, 720 sene zarfında, yaz ayına tesadüf etmesi gibi, mühim bir değişme meydana gelecekti. İşte bu hatalı seneyi ıslah etme kastı ile Iulios Kaysar, Hristos’tan 45 sene evvel, meşhur astronomos Aleksandreialı Sosigenes’i davet ve hatanın ıslahı hususunu mûmâileyhe emr-i-ihale etti. Sosigenes bu hatayı taht-ı nazarda tutarak iki tür sene tahsis etti.

Sosigenes ve iki tür sene tahsis edilmesi

Birisi, Mısırlılar ve Romalılarda kullanılmış ve 365 günden ibaret olan sene, diğeri de her 4 senede bir munzam günlü 366 günden ibaret olan senedir. Ve evvelce senenin sonuna zamm olunan munzam günleri aylara taksim etti. Şöyle ki bazı ayları 31 ve bazısını da 30 ve son ayıda 28 gün suretinde tahsis etti. Ve munzam[eklenen] denilen günü de, 4 senede bir defa olmak şartı ile, Fevrusariosun 6ncı gününe zamm olduğu için, munzamlı fevruariosun[tarih eklenmiş Şubat] bulunduğu seneye “visekton” namı verildi, ki “disekton”, yani iki defa altılı demektir. Çünkü Fevruariosun[Şubat] altısı iki gün devam ederdi. Fakat şimdi bizde böyle olmayıp, munzam günün Fevruariosun nihayetine 4 senede bir defa ilave etmekle, ay, o sene için, 29 gün hesap olunuyor ise de Visekton yahod Disekton tabiri terk edilememiştir[1].

İşte bu vech ile[üslupla] ıslah olunmuş ve Iulianon[2] namını almış olan Imerologun Hristiyan milletlerin cümlesi de kabul ettiler. Lakin bu ıslahatın vukundan[gerçekleşmesinden] sonrada Sosigenes’in tertip ve tahsis ettiği senede yine hatadan külliyen salim[sıhhatli] olamadı. Ne kadar ufak olur ise olsun, her sene için takriben 11 dakika ve 12 saniye miktarında yine bir fark görülüyordu. Bu fark, uzun seneler devam edecek olur ise, senenin mevsimlerinin günlerinden sapması cihetinden[bakımından] mühim bir tebeddülat[değişiklik] meydana çıkaracakdı; şöyle ki 134 sene zarfında bir gün zai’ olacaktı[yayılmış olacaktı] ve 24000 sene zarfında Imerologion 180 gün miktarında geri kalacaktı; ve şu halde, Iulios ayında şiddetli sıcaklar hiss olunacaktı.

Iulianon Imerologonun ıslahı

Vyzantin[Bizans] İmparatoru Andronikos Palaiologos zamanında(1283-1332) Nikıforos Grigoras tarafından Iulianon Imerologonun ıslahı teklif olunmuş ise de o zaman tensip edilmemişti.

Muahharen[sonradan] astronomos Ludovikos Lilios tavsiyesi ile, 1582 senesinde, Papaz Grigorios IG’, ’Iulianon senesini şemsi seneye mutabık[uygun] getirmeyi azm edip, o vakite kadar hâsıl olmuş 10 günden ibaret bir farkın kazanılması için, 1582 senesi Oktovrios ayının 5inci gününün 15inci günü itibar edilmesini emr etti. Ve her 400 senede takriben hâsıl olan 3 gün geri kalmak keyfiyetinin meydana gelmemesi için, 400 senenin yani 4 asırın bir asırından madaasının[başkasının] Visekton sayılmamasını tahsis etti; mesela 1700, 1800, 1900 senelerinin visekton sayılmayıp da 2000 senesinin visekton sayılmasını tertip etti. İşte bizim Iulianon Imerologionumuz arasında vuku bulan[meydana gelen] 13 gün fark bu sebepten ileri gelmiştir. Ve bu fark Gregoryan’un Imerologionun her 100 senesinde 1 gün artmak sureti ile devam edip gitmektedir. Bu Gregoryan’un Imerologionu tedricen Garbi Europanın[Batı Avrupa] kavimlerinin cümlesi de kabul etmiştir.

Hâlbuki Gregoryan’un Imerologion bu ıslahı ile beraber yine mükemmel olamamıştır, anca kati[kesin] mükemmeliyete pek yakın varmıştır. Çünkü senede takriben 25 saniye kadar geri kalıyor ve bu sebepten daha mükemmel olması için bir daha ıslâhiyet görmesi tasavvur olunuyor. Ve milel-i şarkiyenin[şark halklarının] Gregoryan’un Imerologionu kabulde tehiri[sonraya bırakmaları] bundan ileri geliyor.

Metin Dipnotları:

[1] Bunun terk edilip de başka münasip tabir istimal olunmamasının sebebi acaba nedir? M.H.A.
[2] Bu nam ile tezkar olunmasının[zikredilmesinin] sebebi, balada[yukarıda] beyan olduğu üzere, ıslah edenin isminin Iulios Kaysar olmasıdır. M. H. A.