Alice harikalar diyarında

Alice Kitaplarında Darwinci Hiciv – 4. Bölüm

Müge Sözen‘in Alice Harikalar Diyarında ve Lewis Carroll çalışmalarını takip edebilirsiniz. Alice kitaplarında Darwinci hiciv serisini en başından itibaren okumanız, Alice Harikalar Diyarında’nın barındırdığı Darwinci hicvi anlamınızda yardımcı olacaktır.

1. bölüm

2. bölüm

3. bölüm

Alice Kitaplarında Darwinci Hiciv

Taklit Kaplumbağa

Carroll’ın en yüce melezi, “sapık bir analoji” ve evrimsel bir bulmaca olan Taklit Kaplumbağa’dır. Harikalar Diyarı’nın okuyucusu, daha önce de, hem gerçek bir yarış olmadığı, hem de siyaset ve en güçlü kişinin hayatta kalması hakkındaki Darwinci düşünce ile alay ettiği için “taklit/alay” olan kurultay yarışı aracılığıyla “taklit” kavramına rastlamıştır. Aynı şekilde, Taklit Kaplumbağa “gerçek” bir kaplumbağa değildir ve onun ön plana çıktığı iki bölümde, birçok konuyla alay edilir: Geleneksel deyimler, yönlendiricilerin dil problemi, ağlama, nostalji, Victoria dönemi orta sınıf eğitimi ve dans eğitimi, melezlik, türlerin yok olması, doğal besin zinciri ve uygar yemek yordamlarının, diğer canlıları yediğimiz gerçeğini gizleme biçimi.

İlk kez, ölümcül düşünceli kroket oyununa dalmış olan Kupa Kraliçesi, birdenbire durarak, Alice’e “Taklit Kaplumbağa’yı hiç gördün mü?” diye sorduğu zaman Taklit Kaplumbağa’nın varlığından haberdar oluruz. Hikayede, Alice’in sahneye girmesinden önce, Harikalar Diyarı yaratıklarının başka ziyaretçileri de olduğuna dair hiçbir belirti olmamasına rağmen, Kraliçe’nin sorusu, Taklit Kaplumbağa’nın, bir çeşit beklenen turun bir özelliği olduğunu ima eder. Ancak, bu tur doğal bir tarih turu değildir, çünkü Kraliçe Alice’i bu ilginç şeyi görmeye götürürken, Taklit Kaplumbağa’nın, hiçbir doğal tarih sergisinin yapamayacağı bir şey olan, “kendi tarihini sana anlatacak” diye açıklar. Kraliçe daha sonra Taklit Kaplumbağa’yı hem bizim için hem de anlamayan Alice için tanımlar: Bir Taklit Kaplumbağa, “Taklit Kaplumbağa Çorbasının yapıldığı şeydir.

İngiltere’ye özgü yeşil kaplumbağa

Elbette, biyolojik olarak taklit kaplumbağa diye bir şey yoktur. Taklit kaplumbağa, daha çok, gerçek kaplumbağalar (İngiltere’ye özgü yeşil kaplumbağa) nadir ve pahalı hale geldiğinde, gerçek kaplumbağa çorbasını taklit eden çorbaya verilen isimdi; kaplumbağa etinin lezzeti, buzağıların beyinlerini istiridye tuzlu suyuna batırarak yaratılıyordu. Bu yüzden, Tenniel’ın illüstrasyonunda Taklit Kaplumbağa’ya bir buzağı başı, toynakları ve kuyruğu verilmekte ve bu yüzden, Taklit Kaplumbağa, kendisi de sıradan bir Victoria dönemi akşam yemeği partisinin ilk tabağı olarak ölüme mahkum edilmiş bir melez olmasına rağmen, diğer şeylerin arasında, kaplumbağa ve inek arasındaki kayıp bağı temsil etmektedir.

Modern liberalizm ve modern liberalizmin özellikleri

Taklit kaplumbağa neden ağlıyor?

Taklit Kaplumbağa neden ağlamaktadır? Bunu yapmak için birçok nedene sahiptir. İçini çekerken, bize şunları söyler: “‘Bir zamanlar… Gerçek bir kaplumbağaydım.’” Sonuçta, doğa ve insan manipülasyonu açmazına düşmüştür; U.K. Knoepflmacher’in sözleriyle, “inanılmaz derecede tuhaf, iki-bilinçli, amfibiyen bir yaratık”tır  (“Revisiting Wordsworth”). Kibel, Taklit Kaplumbağa’nın “çocukluğunu geride bıraktıktan sonra anlaşılmaz, kayıtsız bir dönüşüm yaşadığını” ve John Docherty’nin de belirttiği gibi, bu nedenle ağlıyor olabileceğini, çünkü “kendinin bir yalandan ibaret olduğunu fark ettiğini” iddia eder. Eğer buzağı özellikleri, felaket olarak değil, kademeli olarak ortaya çıktıysa, başka bir deyişle, sahte bir kaplumbağa haline dönüştüyse, o zaman kaplumbağacı bir bakış açısından bir dejenereleşmeye maruz kalmış demektir.

İnsani bakış açısından bile, bu yeni yaratık en iyi ihtimalle bir yedek, gerçek şeyden aşağı derecede bir gıda ürünüdür. Zihin, bir kaplumbağanın nasıl bir ineğe dönüştüğünü anlamaya çalışmaktadır: Orijinal organizma yararına hangi adımlarla, buzağı özellikleri çıkmış ve başarılı adaptasyonlar haline gelmiştir? Elbette, bu adaptasyonlar kaplumbağanın hayatta kalma şansını arttırmaz; gerçekte olduğu kadar, taklit durumda da yenilmesi eşit ölçüde muhtemeldir. Kendi ölümünün ve olacağı yiyecek ürününün övgüsüyle dolu dizeleri olan şarkısının bu kadar kederli olmasına şaşmamalı; görünüşe bakılırsa, üremek için yaşayamayacaktır, hatta dişi taklit kaplumbağalar var olsaydı bile.

Ömer Hayyam kimdir? Ömer Hayyam rubailer

Istakoz Kadrili’nin sözleri

Alice’in maceralarının ilk versiyonu ve yayımlanmış olanı – denizaltında okumaya dair uzun ve sözcük oyunu dolu diyalog, (halk şarkısı, orijinal “Denizin sularının altında”dan değiştirilerek parodi haline getirilen) Istakoz Kadrili’nin sözleri, beyazlatmaya karşı siyahlatma tartışması ve “Akşamın çorbası” şarkısına eklemeler – arasında Carroll’ın bu bölüme yaptığı bütün eklemeler, Carroll’ın Taklit Kaplumbağa’yı bir şaka olarak ayrıntılandırabilmek için ne kadar tutarlı bir biçimde çalıştığını gösterir. Birincil değişiklik, canlının tasvirini içerir. Carroll, 1863’te günlüğüne bir gün Alice’in Yeraltındaki Maceraları adlı kitabının illüstrasyonlarına yardımcı olması için doğal tarih kitabı ödünç almak üzere Dekanlık’a koştuğunu yazar.

Carroll, düzinelerce doğal tarih cildine sahipti; ama aralarında çizmek istediği canlılardan birinin illüstrasyonu eksik olmalı. Hangisi? Sanırım bir kaplumbağa arıyordu. Sonuçta, Alice’in Yeraltındaki Maceraları’ndaki hayvan resimleri amatörce de olsa, yetkindir; bir kaplumbağanın berbat bir tasviri olan Taklit Kaplumbağa’nın uyarıcı istisnası ile (Şekil 1). Ayrıca, Taklit Kaplumbağa’nın (şimdi Christ Church Kütüphanesi ve Arşivlerinde bulunan) bir ön çizimi, daha da hatalı bir versiyonu göstermektedir; bu, vücudu kaplumbağaların alaycılığını temsil eden bir kaplumbağadır (Şekil 2).

Şekil 1: Carroll tarafından çizildiği şekilde Taklit Kaplumbağa (Alice’in Yeraltındaki Maceraları)

Şekil 2: Carroll’ın Taklit Kaplumbağa için orijinal eskizlerinden biri

İllüstrasyonu kaplumbağanın kasıtlı bir zayıf tasviri

Richard Owen’ın, ilk cildi “son derece sert ‘sırt pulları’ olan kemikli ‘tabakalar’”ın ve kaplumbağa kabuğunun üstünün yapısının kesin bir çizimini veren, On the Anatomy of Vertebrates [Omurgalıların Anatomisi Üzerine] (1866) kitabı gibi, doğal tarih konulu herhangi bir yetkin eser, kaplumbağaların gerçekten nasıl bir yapısının olduğunun ayrıntılarını kendisine sağlayabilirdi. Carroll’ın çizimi, Taklit Kaplumbağa’yı, dizin kartları gibi çıkıntı yapan plakalarla ve tüm kaplumbağayı çevreleyen bir kaplumbağa kabuğuna benzeyen bir şeyle tasvir etmektedir. Başka bir deyişle, Carroll’ın ters çevirme mizahına uygun olarak, Carroll, hem orijinal çiziminde hem de Alice’in Yeraltındaki Maceraları’ndaki çiziminde olduğu gibi, kaplumbağanın anatomisinin yanlış (“taklit”) olmasını sağlamak için, bir doğal tarih resmine bakmıştır. Bununla birlikte, Tenniel, Carroll’ın onayıyla, illüstrasyonu kaplumbağanın kasıtlı bir zayıf tasvirinden, güzelce hayal edilmiş bir kaplumbağa ve inek melezine dönüştürdüğünde, çok daha ayrıntılı bir şaka ortaya çıkar.

Friedrich Nietzsche ve faşizm

Kaplumbağalar ve tosbağalar

Lewis Carroll, Alice hakkında yazmaya başlamadan önce de kaplumbağalar ve tosbağalarla ilgileniyordu; sonuçta bunlar, Carroll’ın yaratıcı adaptasyonları olmaksızın bile ilginç yaratıklardır. Alice kitaplarının yayınlanmasından önce ve sonra da, bu ilgiye dair bazı izler görüyoruz. Örneğin, Mischmasch (1855)’te “Anglo-Sakson Şiirinin Kıtası” olarak verilen “Jabberwocky” nin en eski versiyonu, “rath”ı (şiirde geçen bir sözcük) “başı dik: köpekbalığı ağızlı, hayvanın dizleri üzerinde yürüyeceği şekilde ön bacaklar kıvrık: pürüzsüz yeşil gövdeli: kırlangıç ve istiridyelerle beslenen bir kara kaplumbağası türü” olarak tanımlıyordu.

Carroll, Liddell ailesinin en büyük oğlu Harry’ye 18 Aralık 1856’da mekanik bir tosbağa vermişti. Ayrıca 1861’de Carroll, Amerikalı ziyaretçilerin Christ Church Öğretmenler Odasına yaptığı ziyarette duyduğu bir anekdotu günlüğüne eklemişti. Carroll, Rahip C. F. Knight, “Oliver Wendell Holmes’u bir balık satıcısında, gözleri ve çeneleri hala kas hareketi gösteren, yeni öldürülmüş bir kaplumbağanın başında doğaçlama bir ders anlatırken gördüğünü eğlenceli bir biçimde anlattı” diye anlatır; “ders tabii ki tamamen ‘uydurma’ydı, ama dışarıdaki halk takımı tarafından son derecede ciddi bir biçimde kabul edilmişti.”

Klasik muhafazakarlık ve özellikleri

Kolay öldürülen

Son yıllarında, Carroll, felsefi dergi Mind (1894) için yazdığı bir makalede kaplumbağaya, ya da tosbağaya tekrar geri dönmüştür. “Tosbağanın Aşil’e Söyledikleri,” Zeno’nun paradoksunun etkilerini, Aşil ve Tosbağa arasındaki bir diyalog yoluyla genişletir. Tosbağa, çılgınca bir dizi sonsuz gerileme sergiler ve kahramanla hayvan arasındaki diyalog, iki berbat sözcük oyunu ile sona erer: Harikalar Diyarı’ndan hatırladığımız “kaplumbağa (tortoise)” yerine “Bize Öğretirdi (Taught-us)” ve “Aşil (Achilles)” için “Kolay Öldürülen (A Kill-ease).”

Kaplumbağa, Carroll’ın hicivsel fantezisindeki rolü için de olağandışı bir biçimde uygundu; çünkü canlı, hem Darwin hem de doğal tarih ile zaten tuhaf bir ilişkiye sahipti. Carroll kesinlikle Galapagos tosbağalarının ve Beagle (Charles Darwin’in keşif gemisinin adı)’ın tuhaf tarihini biliyordu. Kaptan Robert Fitzroy’un, Beagle’ın seferi ile ilgili yayımlanan dergisinde anlattığına göre, tosbağalar hem doğal tarih sergileri hem de gıda maddeleri olarak önemli bir ilgi alanı niteliğindeydi.

Beagle, Galapagos adalarından, elde tutulan 30 Galapagos tosbağa (ve 18 diğer su kaplumbağası) ile ayrılmıştı ve bunlar gelecekteki araştırma örnekleri değil, iyi bir et ve su tedariki olarak alınmıştı (tosbağalar, yiyecek ve su olmadan 18 aya kadar yaşayabilir ve bu nedenle sıklıkla balina avı turları gibi uzun süreli gemi yolculukları için su tedarikleri ve gıda maddeleri olarak kullanılıyordu). Bu tosbağaların hiçbiri İngiltere’ye dönüş yolculuğundan sağ kurtulamadı ve böylece Beagle (aynı zamanda, av köpeği) tosbağaları yedi.

Herkes Dergisi yazar alımı hakkında

William Buckland’ın maceraları

Benzer şekilde, Carroll, Jeoloji Profesörü ve Katedralin bir Rahibi olan ünlü zoolog William Buckland‘ın maceralarını da biliyor olmalıydı; Buckland’ın Christ Church’teki yaşam alanı, birçok ilginç yaratık için bir çeşit kamptı (örneğin, ayı, maymun, kartal). Thomas’ın anlattığına göre, Buckland’ın oğlu Frank’ın (Carroll’ın Christ Church’te bir lisans öğrencisi olarak çağdaşı),  “yaratık, başının önce koparıldığı ve sonra da aşçıyı ısırdığı mutfağa yemekle ilgili bir nesne olarak götürülmeden önce, iple bağlı dev bir kaplumbağanın sırtında, havuzda [Mercury] gezintiye çıkmasına izin veriliyordu.

Doğal tarihin kronolojik kayıtları, aynı zamanda, kendi adını taşıyacak kadar ünlü bir tosbağa da sağlamıştır: Timothy. Seçkin doğa bilimcisi Gilbert White (1720-1793), The Natural History of Selbourne [Selbourne Doğa Tarihi] (1789)’da, Timothy’den sık sık söz etmiştir. Carroll bu kitaba ek olarak, Edward Jesse’nin Gleanings in Natural History [Doğal Tarih Derlemeleri] (ikinci seri, 1834) isimli kitaba da sahipti. Bu kitap, White’tan Bn. Hecky Mulso adlı bir hanıma, Timothy’nin faaliyetlerini listeleyen, 1784 tarihli yayımlanmamış bir mektubu içeriyordu (ör. “2 Mayıs. Timothy etrafta yürüyor ve bir salatalık kabuğu parçası yiyor”).

Ölüme yergi, Tamer Başkan anısına…

Gilbert White

Jesse, White’ın Timothy hakkındaki ölümünden sonraki notlarını, tosbağanın kendi hayat hikayesini anlattığı büyüleyici bir anlatıya dönüştürür. Timothy, Virginia’dan bir denizci tarafından nasıl çalındığını, eşinin kendisine 40 yıl özenli bir şekilde baktığı bir beyefendiye nasıl satıldığını ve bu hanımın ölümünden sonra, Gilbert White’a nasıl gönderildiğini anlatır. Önemli olan, Timothy’nin söyleyecek pek çok şikâyeti vardır: Doğduğu bölgeyi özlemektedir, dişi tosbağalara erişimi yoktur ve White onu, yılda iki kez bakkalda ağırlığını ölçmek (bu, onun sırt üstü çevrilmesini gerektiriyordu) ve bir kere su dolu bir küvete koymak (amfibik olmadığı için derhal batıyordu) gibi, çeşitli onur kırıcı durumlara maruz bırakmaktadır.

Kurtuluş

Efendilerinin çok kavrayışlı olması

Timothy’nin izzeti nefsini yaralayan bu durumlar nedensiz değildir, çünkü “benim efendim, insanların bir doğabilimci dediği şeydir ve kendisini, nabzımı dinlemek gibi tuhaf deneylere sık sık sokan o türdeki insanlar tarafından çok ziyaret edilir.” Timothy şöyle der; “Bu konular beni rahatsız ediyor; fakat gururu çok acıtan başka bir tanesi var; yani, kendilerinden başka kimsenin bir şey bilmediğini sanan bu yaratılış Efendilerinin çok kavrayışlı olduklarını düşünmeleri ve benim anlayışıma gösterdikleri küçümsemeleri.”

Bn. Mulso’ya yazıldığı varsayılan bir mektup olan hikaye şöyle sonuçlanmaktadır: “Hayatınızın baharında, Tosbağalarla dolu bir ülkeye yarın kaçırılacak olduğunuzu ve 50 yıl bir daha insan yüzü göremeyeceğinizi varsayın!!! Bunu düşünün, sevgili hanımefendi ve acıyın, Üzgün sürüngeniniz Timothy.” Orijinal yaşama alanından çıkarılan kederli bir kaplumbağa olarak, Timothy açıkça Taklit Kaplumbağa’nın öncülüdür.

Devam edecek.

Facebook sayfamızı takip ediniz

Herkes Dergisi Resmi Facebook Sayfası

İlgi çeken kısa yazılar:

Zamana yolculuk 4. bölüm

Toprak ana 2. bölüm

Hindi Çini anlatan 1886 tarihli bir metin

Recep ile Nadan – Bölüm 10 / Esnaf Lokantası

Güven kırıntıları

Avrupa futbolunda rekabet ve Arap sermayesi

Aşk Nedir?

Aziz Sancar DNA haritalama teknolojisi geliştirdi

Mezheplere yenilen aşk oyunu

Kaynak:

“The Alice Books and the Contested Ground of the Natural World” (Laura White/Routledge Press, Oxford: 2017)

“Alice” kitapları ve Lewis Carroll hakkında daha fazla bilgiye “Alice Harikalar Ülkesinde: Gerçek Alice” isimli blogumdan ulaşabilirsiniz:

http://www.gercekalice.com