Musul sorunu

Musul sorunu ve Nasturi ayaklanması

Türkiye’nin sınırları belirlenirken Irak sınırında anlaşmazlıklar yaşandı. Lozan Anlaşması kapsamında Irak sınırı çizilemedi. Lozan Anlaşması’na göre Türkiye ve İngiltere arasındaki ikili görüşmeler sonucunda, dokuz ay içinde sorunun çözüme kavuşturulması gerekiyordu. İki ülke arasındaki görüşmelerden sonuç alınamaması halinde Milletler Cemiyeti konuyu ele alacaktı. İstanbul’daki ikili görüşmeler başladıktan bir süre sonra Musul sorunu ve Nasturi ayaklanması patlak verdi. Cafer Tayyar Paşa, Musul’a girmeyi teklif etti. Ancak Mustafa Kemal Paşa bu öneriyi kabul etmedi. Eski Bitlis mebusu Yusuf Ziya Bey, isyanı organize ettiği için idama mahkum edildi. Günümüzde Lozan gerçekleri denilerek birçok söylentinin yanında Nasturi ayaklanması gibi bir sorun ele alınmıyor.

Türkiye’nin dış politikada ilk yıllarında yaşadığı en önemli sorunlardan birisi kesinlikle Musul sorunu idi. Türkiye’nin Musul konusunda ısrarı ve İngiltere’nin Orta Doğu politikaları gereği Musul’dan ve Kuzey Irak’tan vazgeçmemesi, iki ülkeyi karşı karşıya getirdi. Lozan Anlaşması’nda Musul’un hangi ülkeye bağlanacağı karara bağlanamadı. Türkiye ve İngiltere’nin konuyu 9 ay içinde çözüme kavuşturması kararı alındı. 9 ay içerisinde Musul sorunu çözüme kavuşmaz ise Milletler Cemiyeti devreye girecekti. Ancak 19 Mayıs 1924 tarihinde başlayan ikili görüşmeler çözüme kavuşmadı. Her iki devlet de kendi talepleri konusunda ısrarcı davrandı. 5 Haziran 1924 tarihinde görüşmeler kesildi. Musul sorunu, Milletler Cemiyeti‘ne bırakıldı. İngilizler Irak’ta Ermeni ve Asurileri harekete geçirdi. Nasturi ayaklanması, Hakkari’de yerel bir sorun olmaktan da öteye gitti. Hakkari valisi Halil Rıfat Bey’in kaçırılması, mücadelenin gayrimeşru yöntemlere gideceğinin işareti oldu. Cafer Tayyar Paşa Musul’a asker göndermeyi teklif etti. Ancak Mustafa Kemal Paşa teklifi kabul etmedi. Vanlı Hurşit ve eski Bitlis mebusu Yusuf Ziya Bey Güney Doğu’da askeri isyan başlattı. Bu atmosferde Türkiye ve İngiltere Cenevre’de görüşmelere devam etmeye çalıştı. Lozan gerçekleri deyimi son yıllarda oldukça revaçta. Ancak birçok belgesel ve kitap, Lozan konusunda gerçekten ziyade hikayeler ile ilgilenmeyi tercih ediyor.

Hatay’ın Türkiye’ye katılması

Musul sorunu ve Milletler Cemiyeti

Lozan ile çözüme kavuşmayan Musul sorunu her geçen gün daha da karmaşık ve tehlikeli bir hal almaya başlamıştı. İngilizlerin Irak’ta Ermeni ve Asurileri harekete geçirmesi dışında bir hamlesi daha oldu. Musul sorunu için Hakkari’nin güneyine Nasturiler yerleştirildi. Türkiye ise Kürt lideri Şeyh Mahmut ile işbirliği yaptı. İkili görüşmelerin sonuç vermemesi üzerine İngiltere bölgedeki paravan kuvvetlerini harekete geçirdi. Musul sorunu ve Milletler Cemiyeti arasındaki ilişki, Cenevre üzerinden yürütüldü. Cenevre’deki görüşmelerde Türkiye ve İngiltere ‘nin Orta Doğu’daki bu sorunu ele alındı.

Musul sorunu

Musul sorunu

Çin’in Orta Doğu’da enerji politikaları

Musul sorunu ve Cenevre görüşmeleri

Cenevre’deki görüşmeler esnasında Türkiye’nin ve İngiltere’nin bölgede askeri faaliyetleri büyük bir sıkıntı yarattı. Zaman zaman Türk askerleri ve İngiliz askerler arasında çatışma dahi yaşandı. Milletler Cemiyeti Türkiye üzerinde baskı oluşturdu. 20 Eylül 1924’te Cenevre görüşmeleri başlayacaktı. Görüşmelerden 3 Eylül’de Vanlı Hurşit‘in bölüğü, yüzbaşı İhsan Nuri‘nin yönetiminde teğmen Rasim ve teğmen Tevfik‘in birlikleri askeri bir isyan başlattı. Bu askeri ayaklanmanın organizasyonunu yapan ise eski Bitlis milletvekili Yusuf Ziya Bey oldu. 14 Nisan 1925’te ise Yusuf Ziya Bey idam edildi. Musul sorunu görüşmelerine başlarken Nasturi ayaklanması ve Yusuf Ziya Bey’in organize ettiği askeri ayaklanma, Türkiye’nin elini zayıflattı.

Penisli Yargı ve Hakim Olamayan Avukatlar

Musul ve plebisit

20 Eylül 1924’te başlayan Cenevre görüşmelerinde Türkiye’nin talebi Musul’da plebisit yapılması oldu. Lakin İngiltere bu talebi kesin bir dille reddetti. Musul ve plebisit, birlikte ele alındığında Türkiye açısından çözüm olarak görülüyordu. Musul sorunu plebisit yöntemi ile çözüme kavuşabilirdi. Ancak İngiltere’nin Orta Doğu politikası için tehlike arz etti. Cenevre’deki görüşmeler esnasında Türkiye’nin bölgede yürüttüğü askeri harekat sorun teşkil etti. İngiltere, görüşmelerde Türkiye’nin askeri operasyonlarını sorun olarak ortaya koydu. Hatta Türk askeri ve İngiliz askeri arasında çatışmalar dahi gerçekleşti.

Musul sorunu

Musul sorunu

9 Ekim 1924’de İngiltere bir ultimatom yayınlayarak Türkiye’nin 48 saat içerisinde bölgeden çekilmesini talep etti. Türkiye ise Milletler Cemiyeti’ne başvurarak geçici sınır belirlenmesini talep etti. Milletler Cemiyeti tarafından geçici sınır belirlenmesi, sorunun bir süre de olsa soğumasını sağladı.

Fenerbahçe neden başarısız

Musul sorunu nasıl çözüldü

Musul sorunu nasıl çözüldü sorusuna yanıt ararken Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve askeri mecburiyetleri devreye girdi. Musul sorunu hakkında iki ülke arasındaki görüşmeler 1925 yılında da devam etti. Fakat görüşmelerden hiçbir sonuç alınamadı. Türkiye ve İngiltere arasındaki anlaşmazlık, her iki ülkenin de taleplerinde kararlı olmasından kaynaklandı. Türkiye, misak-ı milli hatırlatması yaparken, İngiltere ise Türkiye’nin hak ve taleplerini görmezlikten gelerek reddetmeyi tercih etti.

Musul sorunu

Musul sorunu

5 Haziran 1926’da yapılan anlaşma ile Musul sorunu çözüme kavuştu. Türkiye Musul petrollerinin gelirinden 25 sene boyunca %10 pay alacaktı ve Musul’daki haklarından vazgeçiyordu. Lakin Türkiye 500.000 İngiliz Sterlini karşılığında anlaşmadaki bu hakkından vazgeçti.

Facebook sayfamızı takip ediniz.

Herkes Dergisi Resmi Facebook Sayfası

İlgi çeken yazılar:

Öykü Dizileri

Veronika

Pes et

Kadınlar… yeter ki anlayın onları be kardeşim…

Brezilya’da sömürgecilik ile savaşa hazırlık süreci