İran'da son şah

İran’da son şah Muhammed Rıza

1939’da fitili ateşlenen 2. Dünya Savaşı, İran’ı olumsuz yönde etkiledi. İran’da son şah için altyapıyı yaratan, 2. Dünya Savaşı olmuştur. 1941’de İran kendisini Sovyetler Birliği ve İngiltere kontrolüne girmiş vaziyette buldu. Kısa bir süre sonra 2. Dünya Savaşı’nda İngiltere ve Sovyetler Birliği’nin müttefiki Amerika Birleşik Devletleri de İran üzerinde etkisini arttırdı. ABD, İran’da şah rejiminin yıkılmasına dek doğrudan etkisini sürdürmeyi başarmıştır. 1941 yılında Şah Rıza sağlık durumunu bahane ederek yönetimi oğlu Muhammed Rıza’ya bıraktı. İşgal süreci Şah Rıza’yı olumsuz etkiledi. İran’da son şah kim?

İran’da son şah, İran’ın siyasi ve sosyolojik zeminini etkiledi. 1941’de Muhammed Rıza yönetimi ele aldığında, İran İngiliz, Rus ve ABD işgali altındaydı. Genç Muhammed Rıza zor bir süreci yönetmek zorunda kaldı. İran halkına ızdırap ayinleri ve hac vazifesi konusunda getirilen kısıtlamalar, Muhammed Rıza döneminde kaldırıldı. İran halkı bu değişimi olumlu karşıladı. Halkın yeni şaha yaklaşımının yumuşak olmasını sağladı. Muhammed Rıza verdiği emirle, Ramazan ayı boyunca İslami kuralların kamu kurumlarında uygulanmasının talimatını verdi. Şah Rıza döneminde yönetim ile Şii ulema arasında esen soğuk rüzgarlar, Muhammed Rıza döneminde bir nebze de olsa yumuşamıştır. Kısacası, devlet ile din barışmıştır. İran’da son şah için politik atmosferin oluşmasında 2. Dünya Savaşı etkisi kendisini göstermiştir.

İran şahı Nasreddin

İran’da işgalin bitmesi

İran’da 1946’da Birleşmiş Milletler kararı ile işgalin bitmesi ile birlikte, İran’da yeni bir siyasi dönem başladı. Bu süreçte Azerbaycan Türkleri için önemli gelişmeler yaşandı. Muhammed Rıza, Azerbaycan Türklerinin Türkçe eğitim almaları konusunda yasal düzenlemeleri hazırladı. İran’da Sovyetler Birliği etkisi ile Azerbaycan Türkleri için anadilde eğitim hakkının tanınması, İngiliz politikacıları rahatsız etti. İngiltere, İran’ı Azerbaycan Türklerinin ileride İran’ın başına bela olabileceği konusunda etki altına aldı. İran üzerinde Sovyetler Birliği ve İngiltere mücadelesi, işgal sonrasında ilk olarak Azerbaycan Türkleri konusunda yaşandı.

İran'da son şah

İran’da son şah

İran’da benzer bir talebin ülkede Kürtlerden de gelmesi, İran’da politikayı etkiledi. Anadilde eğitim konusu kapatıldı ve tüm talepler reddedildi. İran şahı Muhammed Rıza, popülist politikaları ile Pers milliyetçiliği konusunda etkin olmaya başladı. Pers kökenli halkın sevgilisi haline geldi.

İran dış politikası üzerinde Rusya etkisi var mı?

İran siyasetinde Ayetullah Humeyni etkisi

İran’da Muhammed Rıza‘nın halk desteğini de arkasına alarak babasının başlattığı reformları devam ettirmek istemesi, tepki de çekti. İran’da ulame sınıfı, özellikle de Ayetullah Humeyni, Muhammed Rıza’nın reformist politikalarını eleştirdi. Humeyni, “Keşfü’l-Esra” adlı eserinde Muhammed Rıza’yı yerden yere vurdu. Humeyni’nin şah karşıtı duruşu, İran’da diğer ulemaları da etkiledi. İran’da arka arkaya ulemalar tarafından yergi mesajları yayınlandı.

İran'da son şah

İran’da son şah

İran’da din ulemaları yayınladıkları ortak fetvada İran’da kadınların evlerinden dışarıya peçe ile çıkmaları gerektiğini ve uymamaları durumunda kötü muamele göreceklerini beyan etmesi, ipleri kopardı. İran’da ulemaların İran şahının otoritesini reddederek bu fetvayı vermeleri, İran’da din ve siyaset ilişkisini kopma noktasına getirdi. İran’da bu gerginlik, İran İslam Cumhuriyeti‘nin toplumsal ve siyasal altyapısını hazırlamıştır. 1948‘deki bu gelişme, İran siyasetini kökten değiştirmeye başladı.

İran ve Suudi Arabistan İlişkisi

İran’da şah ve ulema sınıfının ilişkisi

İran’da şah ve ulema sınıfının ilişkisi, 1948 sonrasında farklı bir yönde ilerlemiştir. Şahın uzlaşmacı tutum sergilemek zorunda kalması, ulema sınıfının daha da hoyratlaşmasının zeminini oluşturmuştur. İran’da şahın yumuşak tutumu, Tahran Üniversitesi’nde Muhammed Rıza’ya muhafazakar öğrencilerin saldırmasına neden oldu.

İran'da son şah

İran’da son şah

Tahran Üniversitesi‘nde Muhammed Rıza’yı fiziki saldırı gerçekleşmesi, İran’da muhafazakarların ve onların destekçisi komunistleri şüpheli hale getirildi. Muhammed Rıza dönemi boyunca her iki kesimde kontrol altında tutulmaya çalışıldı.

Türkiye – Rusya – İran Üçgeni

Operation Ajax ve İran petrollünün millileştirilmesi

İran’da işgalci İngiltere ve Sovyetler Birliği, İran petrollerinden haberdardı. 1918’de İran’daki petrol keşfedilmişti. İran’daki petrolü çıkartmak için yazılı olmayan bir paylaşım gerçekleşti. İngiltere ve Sovyetler Birliği petrol rezervlerini kendi aralarında pay etti. İran’da petrol çıkarılmasının gündeme gelmesiyle, İran petrollerinin millileştirilmesi de gündeme geldi. İran’da petrolün millileştirilmesi, İran’da işgalcileri huzursuz ediyordu.

İran'da son şah

İran’da son şah

İran’da Azeri kökenli Başbakan’ın mecliste ve sokakta İran petrollerinin millileştirilmesi için çalışması, işgalciler açısından rahatsızlık yarattı. İran petrollerinin millileştirilmesi sonrasında İngiltere, Sovyetler Birliği ve ABD, İran şahı için Azeri Başbakan’ın tehlike yaratacağını iletti. İran’da rejim sorunu yaşanabileceği aktarıldı. İran şahının desteği ile Operation Ajax adı verilen askeri darbe gerçekleşti. İran’da petrolü millileştiren Başbakan görevden alındı.

Türkiye İran ilişkileri

İran’da son şah

İran’da son şah olan Muhammed Rıza Pehlevi, İran’ın değişken politikalar ile idare edildiği bir dönem yaşatmıştır. Reformlar ile ulemalar arasında gidip gelen politikalar, emperyalist işgalciler ile Muhammed Rıza ilişkisi, Humeyni Devrimi’nin fitilini ateşledi. İran’da işgalcilere karşı Muhammed Rıza Pehlevi’nin yumuşak politikaları, İran’da anti-Amerikancılık anlayışının gelişmesine neden oldu. Ayetullah Humeyni ise İran’daki bu toplumsal durumu fırsata çevirmeyi başardı. Anti-Amerikancılık ve Şia kimliği üzerine yeni bir İran toplumu inşa etmeyi başardı.

Yeni yazılardan haberdar olmak için Facebook sayfamızı takip edin:

Herkes Dergisi Resmi Facebook Sayfası

İlgi çekebilecek kısa yazılar:

Türk Yahudiliği ve Kemalizm

Faşizmin doktrini ve faşist ideolojinin doğuşu

Mezheplere yenilen aşk oyunu

George Orwell kitapları! George Orwell Hayvan Çiftliği